Voor de meesten van ons geldt dat de speeldoos de eerste kennismaking met muziek is. Een vereenvoudigde versie van Mozart’s ‘Lullaby’, of Johannes Brahm’s ‘Guten Abend Gut Nacht’ speelde bij velen van ons boven de wieg. Wij, aan het begin van onze ontwikkeling en de speeldoos aan zijn einde. Maar daarvoor heeft de speeldoos wel een weg van zo’n 200 jaar afgelegd, die uiteindelijk eindigt als een souvenir boven ons bed.
De bijzondere vinding van de speeldoos zag in de Zwitserse bergen het levenslicht. Wie als eerste de speeldoos uitvond blijft een vraag. Met zekerheid is te zeggen dat in 1796 Antoine Favre hier bekend mee werd. Hij ontwikkelde een metalen kam die door het aantokkelen van de punt een klank maakt. Een dunne tand voor een hoge toon en een dikkere bredere tand voor een lage toon. Later worden er aan deze brede tanden loden blokken (baarden) gezet om de toon nog lager te maken. Met deze kennis waren de bouwers in staat een mechanisch muziekinstrument te voorzien van een leuk stuk muziek én op heel klein formaat te maken.
In eerste instantie werden deze speeldozen op kleine schaal gebouwd door uurwerkmakers, waaruit zich huisindustrie ontwikkelde. Dit groeide uit tot fabrieken in Geneve en Ste. Croix . Beroemde firma’s zoals F. Nicole, Lecoultre, Paillard, Nicole Frères, Mermod Frères, Metert & Langdorff en Brémond waren hier gevestigd.
Een industrie met arbeidsintensief precisiewerk. De cilinders moesten handmatig worden voorzien van duizenden kleine stalen pennetjes. Begrijpelijk is dan ook dat een gemiddelde speeldoos met acht melodieën niet voor iedereen betaalbaar was. Eind 19e eeuw waren opera-aria’s van Verdi, Rossini, en Weber erg populair. De luxe cilinderspeeldozen konden zo’n 4 tot 12 van deze liedjes voortbrengen.
De speeldozentechniek ontwikkelde zich verder en er kwamen wisselbare cilinders op de markt. Zo kon men de doos van meerdere songs voorzien. De speeldoos werd groter en kwam op een tafel te staan. In de lades van de tafel kon men tot wel 9 cilinders herbergen. Helaas, zoals het vaker gaat, werd met het groter worden van de doos de muziek niet mooier. Het uiterlijk werd belangrijker dan de kwaliteit van het geluid. Het meubel van de speeldoos wordt onderdeel van het interieur en alleen nog maar betaalbaar voor de rijken.
Het einde van de ontwikkeling van de cilinderspeeldoos werd ingeluid door de komst van de platenspeeldoos, die goedkoper en sneller in productie was. Het was gedaan met de dure cilinderdozen, alleen de kleine souvenirspeelwerkjes werden nog in grote getale geproduceerd. Tot op de dag van vandaag staat er nog een fabriek in Ste-Croix die waarschijnlijk uw kinderspeelwerkje heeft gefabriceerd.
|
