Nieuwe makers

De muzikale couturejurk AU-2-MATERIA van Maartje Dijkstra en Beorn Lebenstedt was te zien in Museum Speelklok van 20 oktober 2025 t/m 30 november 2025. De jurk is geïnspireerd op de koninklijke Clay-klok, een belangrijk topstuk uit de collectie van het museum.

De installatie bestaat uit een gouden jurk en een transparante overjurk. Deze stuurt een lint met een muziekcompositie van Beorn Lebenstedt aan. Het lint beweegt als een orgelboek om de jurk heen. Nieuwe technologieën staan aan de basis van Maartje Dijkstra’s creaties. Uniek aan het werk van Maartje is dat ze de stof van de jurk print met een 3D-pen, een vernieuwend, arbeidsintensief en kostbaar proces.

In november 2023 startten Maartje Dijkstra en Museum Speelklok samen een crowdfundingsactie. Daarmee werd een bedrag opgehaald waarmee het laatste deel van de ontwikkeling van de jurk bekostigd kon worden.

Van 1 april t/m 28 september 2025 presenteerde kunstenaar Thijs Jaeger een zelfspelend instrument én een beeld in Museum Speelklok. Birth-Elements-One-World is een spectaculair uitziend werk dat bestaat uit een houten constructie met een reeks unieke, bronzen klokken. De klokken zijn naar eigen ontwerp gegoten met een combinatie van 3D-printtechnieken en met de hand geboetseerde was. Het instrument kan net als de instrumenten in Museum Speelklok automatisch spelen. In dit geval is dat door een ingebouwde drumcomputer, maar het wordt ook door Jaeger zelf bespeeld.

Thijs Jaeger haalt zijn inspiratie uit klokken in hindoeïstische en boeddhistische tempels en verwerkt hierin een persoonlijke zoektocht naar zijn dubbele afkomst. In Indonesië zijn tempelklokken een manier om je te verbinden met voorouders. Daarnaast doet het gebruik van meerdere ritmes en de spookachtige, ijle klanken denken aan de muziek van traditionele, Indonesische gamelanorkesten. Zo zoekt Jaeger naar een balans tussen het digitale en het menselijke, en tussen het heden en het verleden.

Naast het instrument maakte Jaeger ook een nieuw kunstwerk voor Museum Speelklok: een gunungan. In de traditionele Javaanse en Balinese muziek speelt de gunungan, een kleurrijke waaier, een belangrijke rol tijdens wajangvoorstellingen. De gunungan is symbool voor zowel het begin als einde van een voorstelling en ondersteunt de emotionele lagen van het verhaal. Op tekeningen op de gunungan toont hij symbolen die de persoonlijke verbinding met zijn Indische achtergrond verbeelden.

Jelle Mastenbroek exposeerde met twee klankinstallaties in de tentoonstelling ‘Maak ’t Even’ van 15 december 2023 t/m 8 september 2024. Hij liet zich voor de Porcelain Piano inspireren door de collectie van het museum. Het kunstwerk combineert twee herkenbare huiskamerklassiekers: een servieskast en een piano. De 48 porseleinen borden hebben ieder een eigen toon en worden door het pianolasysteem bespeeld. Zo kun je muziek programmeren voor de Porcelain piano!

De Porcelain Piano is ook door Museum Speelklok aangekocht: het is voor het eerst dat een collectiestuk van een hedendaagse kunstenaar onderdeel wordt van de museumcollectie.

Zijn klankinstallatie Verwarrend Verlangen bestaat uit een opstelling van alledaagse voorwerpen die allemaal gebruikt worden als klankbron. Solenoids, kleine apparaatjes die elektrische energie omzetten in mechanische beweging, geven tikjes tegen de voorwerpen. Deze solenoids worden aangedreven door een klein computersysteem waar een code in zit. De code is eigenlijk de melodie.

Met deze installatie wil Jelle ons stimuleren om na te denken over ons voortdurend verlangen steeds maar meer spullen om ons heen te verzamelen. Het najagen van deze verlangens staat het realiseren van een duurzame wereld echter in de weg. De cilindervormige installatie verwijst naar het verhaal van de toren van Babel. De hoogmoedige bouwers werd in dit Bijbelse verhaal door het zaaien van verwarring een lesje geleerd. Een groot aantal objecten in Jelles toren brengt geluid voort, wat eveneens een verwarrend effect kan hebben. Misschien helpt dit rumoer om onze verlangens te overstemmen?

In de mechanische klankinstallatie Binaural experimenteerde kunstenaar Bart Schalekamp samen met Emilio Timp en Jeroen van Veluw als collectief ZwartFrame met het akoestisch creëren van tonen, door middel van klankschalen. Geïnspireerd op het fenomeen ‘binaural beats’, genereert de installatie twee tonen met een klein frequentieverschil die zorgt voor een ‘beating’. Dit experiment heeft ook geleid tot een onconventionele manier van werken met glas. In 2017 maakte ZwartFrame deze installatie in samenwerking met Klinkklaar, een samenwerkingsverband tussen STEIM, Muziekgebouw aan ’t IJ, Beeldenstorm, EKWC en het Nationaal Glasmuseum.

‘Binaural was van 24 augustus t/m 5 november 2023 te zien in onze kunsthub. Daarnaast maakte Schalekamp een nieuw kunstwerk dat ook in de kunsthub werd gepresenteerd. In Fine Tuning onderzoekt hij het evenwichtig punt van twee tonen en speelt hij met het effect dat ontstaat wanneer deze elkaar passeren. Het geluid is als een ritme in een compositie die elke ronde net anders is. Door verschillende vormen en snelheden van de wielen ontstaat er geen herhaling en klinkt de installatie niet eentonig, of misschien juist wel?

De sculptuur Mitote van de Mexicaanse kunstenaar Vica Pacheco, was onderdeel van het Gaudeamus Festival en van 7 september t/m 29 oktober 2023 te bewonderen in onze kunsthub. Een verzameling keramische hydraulische fluiten die Pacheco maakte bij het EKWC in Oisterwijk, Nederland, vormt de basis voor deze kinetische installatie.

‘Mitote’ is een term uit de hedendaagse Mexicaanse populaire cultuur die wordt gebruikt om een rel of een feest aan te duiden. Eerder werd de term geassocieerd met een Maya scheppingsmythe. In ’Mitote’ bedenkt Pacheco een sculptuur die ze de Bionische Mangrove noemt, waarin zoömorfische wezens hun liederen voortbrengen dankzij de energie van de componenten van deze boom.

Pacheco brengt twee werelden samen. Aan de ene kant gebruikt ze hedendaagse technologie, zoals elektronische en digitale middelen. Aan de andere kant grijpt ze terug op eeuwenoude technieken en materialen, zoals aarde (klei), vuur, lucht en water. In haar werk versmelten deze tegenpolen tot één geheel, waardoor een soort samenwerking ontstaat tussen het verleden en het heden, het rituele en het technologische.

De Robot Fluit van kunstenaar Casper de Jong is een verkenning van de vraag of Artificial Intelligence onze menselijke emoties met muziek kan beantwoorden én tegelijkertijd composities kan maken op basis van onze emoties. De Robot Fluit doet dit door onze gezichten te lezen en vervolgens een muzikale compositie te maken. Omdat deze zelfspelende fluit een pionier is op het gebied van robots die menselijke emoties omzetten in muziek, koos de kunstenaar ervoor om bij de pure muzikale basis te beginnen, namelijk met het leren van een emotionele compositie op een blokfluit.

De robot begint bij de basis van muzikale expressie door te leren hoe emotionele muziek gespeeld kan worden op een blokfluit. Door menselijke emoties te koppelen aan klanken laat het werk zien hoe technologie en kunst steeds meer met elkaar verweven raken. Tegelijk roept het vragen op over de rol van machines in creatieve processen en over de vraag of kunstmatige intelligentie echte gevoelens kan nabootsen. De Robot Fluit was van maart t/m juli 2023 te horen in Museum Speelklok.

Een muziekdoos met 75 in stukken gesneden cd’s, die met een hendel aan de zijkant te ‘beluisteren’ zijn. De Canadese componist en digital artist Myriam Bleau maakte van oude cd’s een moderne versie van de muziekdoos. Door aan de slinger te draaien bepaal je zelf de snelheid van de compositie en of hij voor- of achteruit wordt afgespeeld. De muziek die je hoort bestaat uit fragmenten (samples) van de verschillende CD’s. Ze gebruikt onder meer Zweedse folkmuziek, gedateerde popmuziek en klassieke muziek.

De werken van Myriam Bleau leveren op een speelse manier commentaar op het conflictgebied tussen muziek en technologie. Haar klankinstallatie Stories of Mechanical Music was onderdeel van het Gaudeamus Festival en in september 2022 te zien in Museum Speelklok op de kunsthub.

In 2022 werd de kunsthub geopend op de Promenade in Museum Speelklok. Met deze pilot bood het museum ruimte aan lokale en internationale makers die zich laten inspireren door de muziek en techniek die in het museum te vinden zijn.

De opening van de kunsthub was in samenwerking met Springplank en was ook meteen de presentatie van de winnaars van de allereerste Springplank Award! Deze award is een prijs voor jonge kunstenaars die zich laten inspireren door het erfgoed van mechanische muziekinstrumenten. Daniel Simu en Yara Valente wonnen deze nieuwe award voor hun concept voor de drie meter hoge Klappermobiel. De muziekinstallatie werd op 1 oktober voor het eerst getoond en gedemonstreerd. Bezoekers konden zelf de drie meter hoge ‘Klappermobiel’ in beweging zetten door aan de trapper te draaien en de gekleurde knoppen in te drukken. Hoe harder je draait, hoe hoger het geluid klinkt. De ‘Klappermobiel’ was tot eind 2022 te zien in het museum.

Tijdens de kunstmanifestatie CareFull, een initiatief van Art Utrecht, was het kunstwerk Animaltroniek van Tristan Kruithof te zien in Museum Speelklok. Deze interactieve installatie, waarin technologie, mechanica en fantasie samenkomen, stond in het museumcafé en kwam via een sensor in beweging.

Kruithof maakt binnen zijn projecten gebruik van robotica, elektronica en bewegende onderdelen om wezens te creëren die doen denken aan dieren uit een fictieve of futuristische wereld. De installatie bestaat uit mechanische ‘exoten’ die zelfstandig kunnen bewegen en reageren op hun omgeving en bezoekers.

‘Animaltroniek’ weerspiegelt een bovenwater wereld waarbij, robotica, mechanica en elektronica op transparante wijze samensmelten en ‘aaibare’ wezens ontstaan. Het project is geïnspireerd op ‘Animatronics’, een discipline die vooral binnen de ontwikkeling van film en televisie bekend is.

Robots en robotica spelen een steeds grotere rol in onze maatschappij. Op zowel fysiek als psychologisch vlak wordt geëxperimenteerd met technologische imitatie. Wat als dit uit de hand loopt en een eigen leven gaat leiden? Dit project onderzoekt het omslagpunt in bewegings- en beeldtaal, waardoor het menselijk brein ‘omgaat’ en iets als realistisch ervaren wordt.

Van kunstenaar Charles Morgan staat er een interactief kunstwerk in de vitrine bij de ingang van Museum Speelklok. Bezoekers kunnen zelf het kunstwerk aanzetten door hun hand voor de lichtsensor te houden.

Charles Morgan combineert de mechanische precisie van Zwitserse klokkenmakers met de eigenzinnige en absurdistische humor die doet denken aan Monty Python. Het resultaat is steeds een kleurig bewegend kunstwerk, vaak opgebouwd uit een centrale knikkerbaan waaraan ‘gevonden voorwerpen; zijn verbonden die door de knikkers gaan bewegen. Via een echte kettingreactie zet de beweging zich door het hele kunstwerk voort.

Museum Speelklok nodigde Charles Morgan uit in het museum en in het restauratieatelier. Voor het nieuw te maken kunstwerk mocht hij een selectie maken uit een doos vol onderdelen die in de loop der jaren verzameld waren: radertjes, metalen veren, orgelpijpen. Geen historisch materiaal maar toch te mooi om weg te gooien. Morgan was zo enthousiast dat hij besloot alles te verwerken in het kunstwerk en er nog voorwerpen uit zijn eigen atelier aan toe te voegen.

In 2017 brachten de Vrienden van het museum geld bijeen voor de aankoop van het kunstwerk; sinds het voorjaar van 2022 prijkt het in de vitrine aan de buitengevel van Museum Speelklok.

Aircilla is een samenwerking van geluidskunstenares Gemma Luz Bosch en installatiemaker Jurriaan de Vos, waarin zij hun verschillende kwaliteiten bundelen om tot een interdisciplinaire kinetische geluidsinstallatie te komen. Deze installatie wed ontwikkeld met Museum Speelklok, en was daar van 1 juli t/m 31 oktober 2021 te ervaren.

Aircilla bestaat uit 271 keramische klankobjecten die aan touwtjes hangen en door een groot stalen mechanisme golvend in beweging worden gebracht. De handgemaakte klankobjecten slingeren en botsen tegen elkaar en maken daardoor geluid op hun eigen manier, toon en klankkleur. De hangende klankobjecten vormen hiermee een bewegende ‘zwerm van klank’.

De klankobjecten hebben, omdat ze handgemaakt zijn, stuk voor stuk een eigen manier van bewegen. Elk voorwerp schommelt op een andere frequentie, draait anders, en klinkt anders. Het spel van nét wel of nét niet elkaar raken en het synchroon of asynchroon bewegen van de klankobjecten is spannend en intrigerend om naar te kijken.

Van 1 juni t/m 20 augustus stond de beroemde Marble Machine van de Zweedse band Wintergatan in Museum Speelklok. De video waarin de ingenieuze machine de hoofdrol speelt is inmiddels meer dan 277 miljoen keer bekeken op YouTube. De Marble Machine is een mechanisch muziekinstrument dat muziek maakt met ongeveer 2000 knikkers. Door aan handzwengel te draaien worden de knikkers via een ingewikkeld systeem omhoog gebracht en vervolgens op verschillende instrumenten laten vallen, zoals een vibrafoon, drums en andere percussie-instrumenten. Hierdoor ontstaat een volledig mechanisch muziekstuk.

De Marble Machine kwam terug naar de plek waar hij bedacht is. Bouwer en bandlid van Wintergatan, Martin Molin kwam op het idee om de machine te bouwen tijdens een bezoek aan Museum Speelklok in 2014. Na 14 maanden werken met 3.000 schroeven, heel veel platen mutliplex en 2.000 knikkers stond daar de Marble Machine! De muziek van de band Wintergatan staat in het teken van mechanische muziekinstrumenten; van stampende beats tot minimalistische klanken.