Blog van de conservator: de Kolibrieklok
“Eén van de mooiste hier geëxposeerde voorwerpen is de vogelpendule, een uurwerk uit die romantische tijd waarin men zich nog de tijd gunde om naar de klok te kijken, te luisteren en te genieten.”
Zo beschrijft een item van het Polygoonjournaal uit 1958 de ‘Kolibrieklok’ (cat. nr. 0049). De klok is dan al een hoogtepunt van het net geopende Museum van Speeldoos tot Pierement, later hernoemd tot Museum Speelklok.
Sinds 1958 charmeert de klok vrijwel dagelijks bezoekers met zijn bewegingen en geluiden. Niet direct zicht- of hoorbaar is de werking van de klok, en evenmin de geschiedenis achter de klok. Voor wie is hij gemaakt? Wat voor iemand was de vervaardiger van de klok, Blaise Bontems, en wat voor stukken maakte hij nog meer? In deze blogpost duikt junior conservator Axel Schering in de geschiedenis achter de ‘Kolibrieklok’ en zijn vervaardiger om op deze vragen antwoord te krijgen.
Over de ‘Kolibrieklok’
Van de ‘Kolibrieklok’ is helaas niet bekend wie de klok in eigendom hebben gehad. Op de achterkant van de voet van de klok is wel een spoor te vinden van zijn geschiedenis: een sticker van de Kunsthandel Gebr. Krijnen te Utrecht. In 1949 verhuisden de broers hun zaak van Nijmegen naar Utrecht; het handelsregister vermeldt in 1969 de sluiting van de zaak. Mogelijkerwijs waren de Gebr. Krijnen de voorlaatste eigenaren of hebben zij als tussenpersonen opgetreden tussen een vorige eigenaar en het museum – maar zeker weten doen we dit niet.
Hoe werkt de klok eigenlijk? De voet herbergt het technisch hart van de klok. De bewegingen van de kolibries en tangara’s worden gestuurd door geleiders die over een serie roterende nokkenschijven lopen. De ‘vliegende’ kolibries zijn gemonteerd op snel bewegende metalen armen die van de ene holle tak naar de ander draaien. De waterval is in werkelijkheid een roterend staafje van geslepen kristal. De techniek voor het vogelgetsjilp is verrassend eenvoudig: twee schepbalgjes op de bodem van de voet blazen lucht langs een tong. Er is een aparte veer voor de bewegingen en de vogelgeluiden.
De ‘Kolibrieklok’ is vervaardigd rond 1870. Hoewel Blaise Bontems en zijn werknemers het het leeuwendeel hebben vervaardigd, zijn voor het uurwerk en cilinderspeelwerk deelproducten van andere fabrikanten betrokken. Japy Fils leverde het uurwerk. Het cilinderspeelwerk van Josef Olbrich uit Wenen is niet het originele speelwerk. Van de twee melodieën die het afwisselend ten gehore brengt, is er één bekend: deze betreft de aria “Caro nome che il mio cor” uit Giuseppe Verdi’s beroemde opera Rigoletto (1851).
Twee ambachten komen samen
Maar wie was Blaise Bontems (1814-1893), de vervaardiger van de klok? Hoe kwam hij erbij om mechanische vogels te vervaardigen, in dit geval in combinatie met een uurwerk? De antwoorden hierop liggen in zijn jonge jaren.
Bontems groeide op in het Franse dorpje Le Ménil, gelegen in een zuidelijk dal van de Vogezen. Op jonge leeftijd maakte hij kennis met het ambacht van vogels prepareren. In eerste instantie maakte hij daar niet zijn werk van; hij trad in de leer bij een uurwerkmaker. Tijdens zijn opleiding kreeg hij op een dag een snuifdoos met mechanisch vogeltje onder ogen. Hoewel hij verbaasd was over het minuscule mechaniek, viel het mechanische gezang hem tegen – erg realistisch klonk het niet. Hij besloot het te verbeteren; hij trok de nabije bossen in, luisterde daar naar het gezang van nachtegalen, en paste het zangmechaniek hierop aan. De volgende ochtend was zijn werkgever met stomheid geslagen: het klonk alsof een echte nachtegaal de werkplaats vulde met gezang…
Na enkele jaren van een naam voor zichzelf te hebben gemaakt in het vervaardigen en verkopen van mechanische vogels, besloot Bontems voor zichzelf te beginnen. Hij verhuisde in 1849 naar Parijs, en vestigde zich aan de Rue de Cléry in de wijk Le Marais (letterlijk ‘het moeras’). In de tweede helft van de negentiende eeuw gold deze wijk als hét centrum van automatenbouw, en vele illustere fabrikanten zoals Alexandre Théroude, Jean Marie Phalibois, Gustave Vichy en Léopold Lambert vervaardigden aldaar een duizelingwekkend aantal automaatfiguren in allerlei varianten – maar in eerste instantie geen mechanische vogels. Bontems had een niche aangetroffen– zó niche, dat hij in eerste instantie zowel onder de ‘horlogers’ (uurwerkmakers) als de ‘naturalistes’ (taxidermisten) in het handelsregister te vinden was. Gezien zijn opleiding tot uurwerkmaker verbaast het niet dat Bontems zijn vogels ook onderdeel maakte van klokken.
Internationale clientèle
Bontems’ afzetmarkt had een sterk internationaal karakter. Zijn stukken werden verkocht naar steden als Moskou, Alexandrië en Constantinopel, en – buiten veel Europese staten – landen en koloniën als Australië, India en Canada. Enkele markante klanten waren koningin Victoria van het Verenigd Koninkrijk en de kunstenares Rosa Bonheur. In de boekhouding komt verder een schier eindeloze hoeveelheid mensen uit hogere kringen voor, die samen een lange stoet van prinsen, baronnen, markiezen, generalen, bankiers, ministers, afgevaardigden, diplomaten en vice-consuls vormen.
In 1867 bezocht journalist Henri Nicolle de winkel van Bontems op de Parijse Exposition Universelle (wereldtentoonstelling). Hij berichtte hij over de internationale klandizie: “De Engelsen zijn erg gesteld op deze stukken. […] India en het Verre Oosten uiten de grootste bewondering voor Monsieur Bontems’ vogels.” Volgens Nicolle had ook de Chinese keizer Xianfeng een Bontems-vogel in bezit, die – blijkens de volgende anekdote – Franse oorlogsbuit werd in de Tweede Opiumoorlog: “De keizer van China had er een, maar dit werd pas duidelijk bij de inname van Peking: de vogel was een van de verschillende objecten die uit het [Oude] Zomerpaleis werden gehaald om per veiling verkocht te worden in de Salle Drouot [een veilinghuis]. De reis had zijn stem echter sterk aangetast; de vervaardiger werd geconsulteerd, die, naar men veronderstelt, tamelijk trots was bij het als deel van zijn kroost herkennen van de gouden kooi met geëmailleerde panelen […].”
Bontems in Museum Speelklok
Om te besluiten loont het de moeite de andere Bontems-stukken in de collectie van Museum Speelklok te noemen. Niet veel bezoekers zullen weten dat er ook een ‘Kleine Kolibrieklok’ in het museum aanwezig is. Deze is opgesteld in de hoge kast met automaten in de Museum Expeditie, en is beduidend eenvoudiger van formaat en opzet: een kleinere boom, geen zee met scheepje, en het uurwerk is – bij gebrek aan een riante voet – ingebed in het miniatuurlandschap. Een zeer gelijkend stuk figureert in een advertentie van Bontems uit 1858.
Naast deze twee klokken bezit het museum ook enkele gekooide vogels van Bontems; de meeste kooien huisvesten één vogel, maar er zijn er ook die twee en zelfs drie vogels bevatten. Alle kooien zijn uitgerust met een meer realistisch gezang dan de twee klokken: waar de klokken slechts schepbalgjes hebben die lucht langs een metalen tong blazen, bevatten de vogelkooien een zuigerfluit met een op een nokkenschijf vastgelegd programma van gezang. De zuigerfluit en nokkenschijf geven de mogelijkheid tot vloeiende op- en neergaande tonenreeksen, waardoor – in tegenstelling tot een serie pijpen met elk een vaste toon – het geluid realistischer klinkt.
De ‘Kolibrieklok’ (cat. nr. 0049) is van 12 februari tot 7 juni 2026 tijdelijk te zien in de expositie BIRDS – Curated by The Goldfinch & Simon Schama, in het Mauritshuis (Den Haag).
Digitaal een vogelkooi van Bontems van dichtbij bekijken? Ga naar onze homepagina en scroll naar de gallerij!
Bronnen
Bailly, Christian, en Sharon Bailly. Automata. The Golden Age, 1848-1914. Sotheby’s Publications, 1987.
Bailly, Sharon, en Christian Bailly. Oiseaux de Bonheur, Tabatières et Automates / Flights of Fancy, Mechanical Singing Birds. Antiquorum Editions, 2001.
Bloemendal, Philip (voice-over). “Kijkje in het museum van Speeldoos tot Pierement (1958).” Journaal-item, Polygoon-Profilti Productie, 1958. Geüpload op 27 augustus, 2008, door Nederlands Instituut voor Beeld & Geluid. YouTube, 1 min., 40 sec. www.youtube.com
Kamer van Koophandel te Utrecht: Handelsregister 1921-1982, dossiernummer 17689. Het Utrechts Archief.
Nicolle, Henri. Les jouets: ce qu’il y a dedans. E. Dentu, 1868.